Rodzaje znaków towarowych: słowny, graficzny i przestrzenny

Znak towarowy: nazwa, logo, kształt – i co jeszcze?

Urząd Patentowy RP przypomina, że znakiem towarowym może być oznaczenie spełniające jednocześnie dwa warunki. Odróżnia towary i/lub usługi jednego przedsiębiorstwa od towarów i/lub usług innego oraz daje się przedstawić w rejestrze znaków towarowych jednoznacznie i dokładnie.

Skojarzenie z firmą nie wystarczy, jeśli oznaczenia nie można precyzyjnie zapisać w rejestrze.

Ustawa Prawo własności przemysłowej wymienia m.in. wyraz, rysunek, ornament, kompozycję kolorystyczną oraz formę przestrzenną, w tym kształt towaru lub opakowania. UPRP zaznacza jednak, że katalog oznaczeń możliwych do zarejestrowania nie jest zamknięty. Decydują charakter odróżniający i możliwość przedstawienia oznaczenia w rejestrze.

UPRP wymienia wśród najczęstszych rodzajów znaki słowne, graficzne, słowno-graficzne, przestrzenne, pozycyjne i dźwiękowe, a także kolor lub kolory, desenie, znaki ruchome, multimedialne oraz hologramy.

We zgłoszeniu trzeba szczegółowo wskazać towary i/lub usługi objęte ochroną. Ten sam znak przypisuje się do konkretnego asortymentu, nie do całej działalności.

Znak słowny – chroniona jest sama nazwa

Znak słowny tworzą wyrazy, litery, cyfry lub ich połączenia, bez zastrzeżonej warstwy graficznej. Chroni nazwę niezależnie od zapisu – ochrona nie wiąże się z jedną typografią ani konkretnym układem liter.

Przykłady znaków słownych UPRP: ORLEN, ADIDAS, WHISKAS i RENAULT. Różnica względem logo jest zasadnicza: chroniony jest sam ciąg znaków, a nie opracowanie graficzne z reklamy czy opakowania.

Znak słowny daje szeroką ochronę nazwy w dowolnym zapisie, ale nie obejmuje warstwy graficznej. Jeśli logo ma być chronione jako odrębny element wizualny, potrzebne jest osobne zgłoszenie znaku graficznego lub słowno-graficznego.

Rejestracja znaku słownego zależy od zdolności odróżniającej napisu. Nazwy wprost opisujące asortyment pozostają wolne.

W praktyce rynkowej wskazuje się przykłady: „VIP MEBLE”, „GRAND HOTEL”, „e-moda”, „woda24.pl”. Próba zastrzeżenia określenia rodzajowego, np. „drukarki i komputery” dla sklepu elektronicznego, kończy się odmową. Znak powinien mieć charakterystyczny, fantazyjny element, a nie opis towaru.

Znak graficzny – gdy najważniejszy jest element wizualny

Znak graficzny chroni sam element wizualny – rysunek, symbol lub sygnet. Rysunek to jedna z kategorii wymienionych wprost w ustawie Prawo własności przemysłowej, obok wyrazu, ornamentu i kompozycji kolorystycznej.

Do tej kategorii należą też pojedyncze litery i cyfry, gdy pełnią funkcję znaku. Przykłady: charakterystyczny kształt logo Toyoty (rysunek), litera „N” w logo Netflixa oraz cyfra 11 wpisana w logo Eleven Sports.

Ten rodzaj znaku wybiera się, gdy nośnikiem rozpoznawalności jest sam symbol działający niezależnie od nazwy – ikona aplikacji, sygnet na produkcie, znak na metce czy element okładki. Zgłoszenie znaku graficznego nie chroni jednak nazwy: konkurent, który użyje tylko podobnie brzmiącej nazwy bez odtwarzania grafiki, nie naruszy takiego prawa.

Przy badaniu kolizji znaku graficznego porównuje się warstwy wizualne oznaczeń, nie brzmienie. Ochrona nie rozciąga się więc automatycznie na inne warianty tego samego motywu – każdą istotnie odmienną wersję sygnetu trzeba ocenić osobno.

Znak słowno-graficzny – nazwa i grafika w jednym zgłoszeniu

Znak słowno-graficzny obejmuje konkretne połączenie nazwy i grafiki: napis z opracowaniem plastycznym, układem, kolorystyką i elementami towarzyszącymi. Wraz ze znakami słownymi i graficznymi należy do trzech kategorii odpowiadających łącznie za ponad 95% zgłoszeń.

Zakres ochrony różni się i od znaku słownego, i od graficznego. Chroniona jest kompozycja jako całość, więc ochrona nie obejmuje automatycznie samej nazwy w innym zapisie ani sygnetu wyjętego z układu. Zmiana kroju pisma, układu elementów czy proporcji może w praktyce wyprowadzić oznaczenie konkurenta poza zakres ochrony.

Ten rodzaj zgłoszenia wybiera się, gdy logo występuje w stałej, powtarzalnej formie, a siła rozpoznawcza tkwi w opracowaniu graficznym. Druga typowa sytuacja to nazwa o słabej zdolności odróżniającej – gdy sam wyraz jest zbyt opisowy, wyróżnikiem staje się warstwa plastyczna, co zwiększa szanse na ochronę.

W praktyce łączy się zgłoszenia: obok znaku słowno-graficznego rejestruje się znak słowny obejmujący tę samą nazwę. Ochroną obejmuje się wtedy zarówno sam napis, jak i konkretny logotyp, co ogranicza lukę, którą pojedyncze zgłoszenie zawsze pozostawia.

Znak przestrzenny – kształt towaru lub opakowania

Znak przestrzenny obejmuje formę przestrzenną, w tym kształt towaru lub opakowania. UPRP wymienia go wprost, podobnie jak ustawa Prawo własności przemysłowej.

Klasyczny przykład to butelka J.P. Chenet (oznaczenie IR-938149) – marka rozpoznawana po charakterystycznym kształcie butelki, pozwalającym zidentyfikować produkt bez czytania etykiety. Jako przykład formy przestrzennej podaje się też charakterystyczny zarys szklanej butelki Pepsi.

UPRP podkreśla, że warunkiem rejestracji jest zdolność odróżniająca: oznaczenie musi odróżniać towary lub usługi jednego przedsiębiorstwa od oferty innych i dać się przedstawić w rejestrze jednoznacznie i dokładnie.

Zakres ochrony takiego znaku dotyczy wyglądu, nie nazwy na etykiecie. Producent chroniący i kształt opakowania, i markę potrzebuje zwykle dwóch odrębnych zgłoszeń – przestrzennego oraz słownego lub słowno-graficznego.

Poza słowem i obrazem: pozycyjne, dźwiękowe, kolory, deseń, ruch, multimedia i hologramy

Obok znaków słownych, graficznych, słowno-graficznych i przestrzennych UPRP wymienia znaki pozycyjne, dźwiękowe, kolor lub kolory, desenie, znaki ruchome, multimedialne, hologramy oraz inne, niewymienione wprost rodzaje. Podział wynika z formy oznaczenia, a nie z funkcji rynkowej.

Dla znaków dźwiękowych i ruchomych UPRP publikuje przykładowe numery zgłoszeń: znak dźwiękowy Z.530213 i znak ruchomy Z.554887. Dźwiękiem może być sygnał identyfikujący nadawcę – przykładem jest ryk lwa wytwórni MGM; wśród dźwięków kojarzących markę wymienia się też intro NETFLIX.

Kolor jako znak towarowy to konkretny odcień przypisany do marki – przykładem jest odcień pomarańczowego dla Allegro. Znaki multimedialne łączą natomiast ruch, grafikę i dźwięk.

Katalog oznaczeń pozostaje otwarty; dodatkowo omawia się m.in. wystrój sklepu, wizerunek budynku, gest dłonią, zapach, smak i formy dotykowe. Niezależnie od pomysłu obowiązują te same dwa warunki: charakter odróżniający oraz możliwość jednoznacznego i dokładnego przedstawienia oznaczenia w rejestrze.

Jak dobrać rodzaj znaku do swojej marki?

Zacznij od ustalenia, co faktycznie jest najważniejszym elementem rozpoznawczym marki: nazwa, logo, charakterystyczny wygląd produktu, dźwięk czy inny element identyfikacyjny. Rodzaj zgłoszenia powiąż ze sposobem używania oznaczenia i planami rozwoju marki – inny zakres ochrony potrzebny jest marce sprzedającej online, a inny producentowi, którego produkt rozpoznaje się na półce po opakowaniu.

Gdy klienci kojarzą markę przede wszystkim z nazwą, podstawą jest znak słowny. Gdy samodzielnie działa sygnet lub symbol graficzny, właściwy będzie znak graficzny. Jeśli marka funkcjonuje w stałej, powtarzalnej kompozycji nazwy i grafiki – naturalny wybór to znak słowno-graficzny, a przy rozpoznawalnym opakowaniu lub kształcie – znak przestrzenny.

Ochroną można objąć kilka odrębnych wariantów znaku jednocześnie. Typowe zestawienie to znak słowny obejmujący nazwę oraz znak słowno-graficzny obejmujący używany logotyp, a w miarę rozwoju marki – kolejne wersje logo czy formy opakowania. W zgłoszeniu trzeba jednak szczegółowo wskazać towary i/lub usługi objęte ochroną.

Granicą jest zdolność odróżniająca: oznaczenia opisowe, pospolite w branży i bez elementu fantazyjnego nie uzyskają ochrony w żadnej z omówionych kategorii. Ich zgłoszenie naraża właściciela marki na decyzję odmowną.

Przed zgłoszeniem do UPRP: co sprawdzić dla wybranego rodzaju znaku

Procedura krajowa UPRP to ciąg kroków. Dwa pierwsze polegają na ustaleniu, czym jest znak towarowy oraz jakie oznaczenia nie mogą uzyskać ochrony. Drugi krok jest szczególnie istotny przy znakach słownych – właśnie tam ujawniają się nazwy zbyt opisowe lub pozbawione wyróżnika.

Trzeci krok to sprawdzenie, czy istnieją znaki identyczne lub podobne do planowanego zgłoszenia. UPRP wskazuje do tego bazy: e-Wyszukiwarkę (PUEUP) dla znaków towarowych, TMview, Madrid Monitor, eSearch plus oraz Global Brand Database.

Czwarty krok to samo zgłoszenie: wypełnienie podania z wykazem towarów i usług według klasyfikacji nicejskiej oraz wniesienie opłaty za zgłoszenie. Przy przygotowaniu wykazu Urząd Patentowy zaleca narzędzie TMClass. W razie potrzeby konsultacji UPRP wskazuje rzecznika patentowego, adwokata lub radcę prawnego.

Następnie zgłoszenie ujawnia się w e-Wyszukiwarce (PUEUP) w terminie do dwóch miesięcy od daty zgłoszenia. Jeśli Urząd nie stwierdzi przeszkód rejestracyjnych, publikuje je w Biuletynie Urzędu Patentowego. W terminie trzech miesięcy od ogłoszenia w BUP osoby trzecie mogą wnieść sprzeciw.

Gdy sprzeciwu nie ma albo zapadnie ostateczna decyzja w tej sprawie, Urząd wydaje decyzję o udzieleniu prawa ochronnego albo o odmowie. Przy decyzji warunkowej konieczna jest opłata za ochronę i publikację, a sama decyzja jest publikowana w Wiadomościach Urzędu Patentowego. Po uzyskaniu prawa pozostaje monitorowanie rynku pod kątem naruszeń i odnawianie prawa.